Türkiye’de HES Olgusu

Türkiye’nin pek çok su havzasında HES’ler (Hidroelektrik Santral) ile ilgili yaşanan sıkıntıları,ihtilaflı durumları

değerlendirmek için ekonomik, ekolojik, hukuksal ve sosyal açılardan değerlendirme yapmak gerekiyor.

Ekonomik Boyut

Hidroelektrik enerjinin devlet yerine özel sektör tarafından üretilmesinin ve satılmasının yasal olarak önünün açılmasıyla birlikte, santral inşaatlerinde adeta bir patlama yaşanmış, 2010 yılı itibariyle yüzlerce yeni HES inşaatı özel sektör eliyle Türkiye’nin dört bir yanında faaliyete başlamıştır.

Orman ve Su İşleri Bakanlığı’na Ekim ayında verdiğimiz soru önergesine, Ocak ayında Bakanlık’tan gelen yanıt aşağıdaki gibiydi:

“Piyasada faaliyet gösteren veya gösterecek tüzel kişiler tarafından Hidroelektrik Enerji Üretim Tesisi kurmak ve işletebilmek için DSİ Genel Müdürlüğü’ne, Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalamak talebiyle proje başvurularından uygun bulunup işlemleri devam edenlerin sayısı 1484 olup, Aralık 2011 başı itibariyle bu projelerin 885 adedi için DSİ ile firmalar arasında Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalanmış ve bu projelerin 710 adedi için Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından üretim lisansı verilmiştir.” (1)

Son yıllarda hızla çoğalan HES’ler arz-talep dengesinden uzak bir şekilde, sadece arza yönelik artış göstermektedir. Suyun ticarileştirilmesi ve suya yönelik uluslararası politikalar bir yana,  2000’li yıllardan sonra Türkiye’de doğa varlıklarının piyasalaştırılması, sermaye açısından bu varlıkların finansal birikim aracı olarak kullanılmaya başlandığını görüyoruz.

Enerjinin finansal bir değere kavuşturulmasına yönelik bir birikim modeli olarak, Türkiye’de enerji borsasının doğuşundan bahsedebiliriz. Libarelleşme ve elektrik sektörünün özelleştirilmesinin ardından, dünyanın her tarafından pek çok firma Türkiye’ye gelip enerji işine girmekte, hidroelektrik santral yapmakta veya yerli firmalara yaptırmaktadır. Dünya Bankası başta olmak üzere kredi kuruluşla­rınca temin edilen kredilerle  “yenilenebilir enerjiye” yatırım için geliştirilen teşvik mekanizması sayesinde, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından 50 milyar dolar olduğu tahmin edilen yenilenebilir enerji piyasası düzenlenmektedir. Düzenleyici kurum olarak ise Enerji Piyasası Değerlendirme Kurumu (EPDK), sektörü tanımayan şirketlere dahi üretim lisansı vermekte, böylece lisansların pazarlanması söz konusu olmaktadır. Özetle,  enerji üretim lisanslarını alıp satarak bir proje piyasası oluşturulduğunu, ya da Karadeniz tabiriyle “çantacılık” yapıldığını söyleyebiliriz.

İklim Değişikliği Pazarı ve Karbon Piyasası

Türkiye’de hidroelektrik santrallerin 2009 yılından sonra ciddi bir artış göstermesinin temel gerekçelerinden birisi iklim değişikliği pazarı ve politikalarıdır. Kyoto Protokolü’nden kaynaklı olarak  şirketlerin karbon emisyonlarını, yani doğaya verdikleri zararları ve kirlilik paylarını aşağıya çekmek için oluşturulmuş karbon piyasası, iklim değişikliği pazarının koşullarını belirlemektedir.1992’de imzalanan Kyoto Protokolünün temel hedefi insanın iklim üzerindeki etkisini azaltma yükümlülüğü diye belirtilmiş, fakat küresel sistemde bu yükümlülük yine gelişmiş ülkeleri değil, gelişmekte olan ülkeleri hedef alıyor.

Kyoto protokolü, taraf olan ülkelerin, 2008-2012 döneminde, 1999’a göre sera gazı emisyonlarının en az yüzde 5 oranında aşağı çekilmesini taahhüt etmelerini kapsıyor. Şubat 2009 tarihinde Kyoto Protokolünü imzalayarak taraf olan Türkiye, karbon salınımı azaltılmasında ‘yenilenebilir enerji’  olan HES’lerden dolayı pazarın hareketli yatırım aktörlerinden biri haline gelmiş durumda. Çünkü ‘karbon denkleştirme’ olarak tarif edilen sisteme göre, örneğin Avrupa’da karbon salınımı kotasını aşan şirketler yenilenebilir enerji yatırımı yapma yükümlülüğü taşıyor. Bu aşamada devreye giren HES yapmaya hazır yerli şirketler, bir kazanç kapısı olarak birçok yatırımcıyı bu pazara çekiyor. Böylece HES’ler hem karbon ticaretinden, hem de elektrik üreterek kazanç elde etmiş oluyor.(2)

Aynı zamanda protokolde Türkiye’nin içinde bulunduğu özel düzenlemeye göre ‘gönüllü karbon piyasası’ çerçevesinde; yenilenebilir enerji olarak kabul edilen sektörlere yatırım karşılığında, yoğun kirlilik yaratan sektörlere yatırım yapmaya hak kazandıran karbon kredisi gibi finansal araçlardan yararlanarak büyüme sözü veriliyor. Böylelikle 2012 sonrasında  termik, katı atık yakma, çöp ve çimento fabrikaları, konut üretimi gibi yoğun enerji tüketimine yol açan yıkıcı yatırımlara devam etmek isteyen şirketler kazandıkları karbon kredileriyle, daha fazla enerji tüketimine dayalı, daha kirli yatırımlara yönelebilecek.

Bugün, karbon piyasası ile HES projeleri  tek başına ticari bir yatırım aracı olmanın ötesinde, finansal bir değer ve kredi aracı haline gelmiştir. Bununla birlikte sistem kendi işkollarını da yaratmaktadır. Örneğin, farklı sektörde olmasına rağmen HES yatırımı yapmak isteyen şirketlere, Future Camp gibi karbon piyasasına danışmanlık hizmeti veren şirketler açılmıştır. Aksa, Sanko, BM Holding, Batı Anadolu Grubu gibi HES dışında çimento, termik sektörlerinde faaliyet gösteren şirketler böylelikle bu sürece dahil olmuşlardır.(3)

Ekolojik Boyut

2005 yılında çıkartılan, Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin 5346 sayılı Kanun ile su “yenilenebilir enerji kaynağı” olarak kabul edilmiştir ve “temiz enerji” sınıfına dahil edilmiştir. Oysa burada kullanılan “temiz enerji” tanımı, sadece pazarlama algısına hizmet etmektedir. EPDK, 4 Ağustos 2002′de hazırladığı Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği ile ilke olarak bütün nehir santralleri ile 20 mW ve altında kurulu gücü olan barajlı hidroelektrik santralleri yenilenebilir (yeşil) enerji kaynağı olarak tanımlamıştır. Sonra bu sayı 50 mW’a çıkarılmış, en sonunda da üst sınır kaldırılmıştır. Avrupa’da ise sadece 10 mW ve altındaki HES’ler yenilenebilir enerji kapsamındadır.

Peki yenilenebilir düşüncesiyle yola çıkan şirketlerin verdiği tahribatla doğa kendini yenileyebilir mi? Devasa iş makinalarının girdiği ormanlar, kaynağından çıktıktan sonra denize kadar güneş yüzü görmeyen dereler yenilenebilir mi? Yol, tünel, baraj yapımı sürecindeki inşaat çalışmalarında kırma, eleme tesisleri, regülatör çalışmaları yapılırken dere yatakları tahrip ediliyor. Güzergahlar boyunca ciddi bir çevre kıyımı gerçekleşiyor. Çevre etki değerlendirme (ÇED) raporlarında belirtilen şeklinde, hafriyatın toplanıp depolanacağı, uygun bir şekilde konumlanacağı söylense de çimento atıkları doğaya bırakılıyor. Ayrıca kesilen ağaç kadar, yeni ağaç dikileceği ifadesi ise uygulamada hiç gerçekçi değil. Yüzlerce yıllık ağaçların yerine yenilerini dikmek ormanın hafriyat altında kalmasından dolayı ya da arazi koşullarından dolayı mümkün olmuyor. Örnek vermek gerekirse,  Kafkas ekosisteminin bir devamı olan Artvin’deki ormanlık alanlar Türkiye’de ve dünyada ender kalmış ormanlık alanlardır, ladin ormanlarıdır ve eşi benzeri yoktur. Nitekim yeniden bu alana ağaç dikileceğini taahhüt etmek mümkün değildir.

Öte yandan, su dengesi hem fiziksel, hem kimyasal, hem biyolojik olarak zarar görüyor.Derenin akıntı hızı, su kalitesi, sıcaklığı balık türlerinin yaşamasında hayati faktörler. Oysa borular ve kanallar yüzünden ekosistemin bozulması nedeniyle balık geçse bile ömrünü sürdürmesi mümkün olmuyor. Balık göçleri büyük oranda zarar görüyor, balık türleri yüzde 20 oranında tamamen ortadan kalkabiliyor. Bir habitat yok ediliyor, yani geri dönüşü olmayan bir şekilde Türkiye’nin biyolojik zenginliklerinin sonu getiriliyor.

Bu tür çalışmaların su ürünleri fakülteleri ve uzmanlar tarafından yapılması gerekirken,  ÇED raporlarının masa başında yapılması, ÇED gerekli değildir raporlarında ise proje tanıtım dosyalarının gerçeklikten uzak olması işin başka bir yüzüdür. Türkiye’de dere ve akarsularda bilimsel çalışmalar yetersiz olduğu için şirketler laf kalabalığı ile raporları doldurmaktadır. Sadece ÇED raporu almak için prosedürel olarak kurulmuş şirketler masa başında, bilgisayar ortamında, kopyala-yapıştır yöntemleriyle bölgenin gerçeklerinden uzak raporlar ortaya koymaktadır.

Bu tablo karşısında denetleme mekanizmasının olmadığını görüyoruz. Bayındırlık Bakanlığı ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın  nitelik itibariyla yatırımcı kuruluşlar olduklarını söyleyebiliriz, ancak Çevre ve Orman Bakanlığı denetleyici nitelikte olması gereken bir bakanlıktır. Bu kapsamda HES’lerin Çevre Bakanlığı eliyle yapılması kurumun vizyonuna terstir. Çünkü HES’lerle ortaya çıkacak çevresel sorunları kabine içinde eleştirmesi gereken bir kurumun, tam tersine bu işlerin örgütleyicisi olması,  özelleştirmeleri yaptırmayı amaçlayan bir bakanlık haline dönüşmesi, denetleme mekanizmasını da sakat bırakmaktadır. İşte bu sebeplerden dolayı, bu tabloya karşı direniş yöre halkı ve sivil toplum örgütlerinin çabalarıyla hukuk mücadelesi alanına taşınıyor.

Hukuksal Boyut

Türkiye genelinde 2 bine yakın HES projesi olduğu iddia ediliyor, yenileri de hazırlanmaya devam ediyor. Ancak HES projelerine karşı doğal bir duyarlılık oluşmuş durumda. Yöre halklarının yerel eylemlerinin yanı sıra, halkın ve doğanın mücadelesini sırtlanmış gönüllü çevre avukatları büyük bir çevre mücadelesi vermekte.

Anayasa’nın 56. maddesine göre; “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşların ödevidir”.  Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 2. maddesi ise, yaşam hakkını mutlak ve vazgeçilemez temel insan haklarının başında saymaktadır. Bu bilinçle,  açılan davalara peşpeşe verilen iptal kararları durumun hukuksuzluğunu da net bir şekilde ortaya koymaktadır. Son olarak geçtiğimiz günlerde Bağbaşı HES projesinin inşaatı ile ilgili hukuka aykırı şekilde faaliyet yürütüldüğü, ÇED taahhüdüne uyulmadığı Danıştay tarafından da onanmıştır. Bir çok HES projesi iptalindeki gibi, Danıştay kazı-dolgu çalışmalarının durdurulması kararını vermiştir. (4)

Kanunlar çerçevesinde, HES davaları ÇED raporlarına verilen taahhütlerin yerine getirilmemesi ve çevre tahribatı gerekçeleriyle açılıyor. Oysa ÇED’in amacı, çevresel açıdan risk oluşturan projelerin, olası zararları ortaya çıkmadan saptaması. Öte yandan, kurnaz bir şekilde ÇED sürecinde ve yargılama aşamalarında hafriyat depo sahalarının sayısı düşük gösteriliyor, projenin çevresel etkileri saklanmaya çalışılıyor. Hukuka uygunluğunun denetimi ise ancak proje hayata geçirildikten sonra kanıtlanabilir bir sorun haline geliyor.Bu durumda ÇED, idari bir formaliteden öte anlam taşımıyor.  Çevreye zararlı bir proje hayata geçirildikten sonra doğacak zararların telafisi imkansız, bu aşamadan sonra idarenin yargısal denetimi ve yurttaşların adalete erişim hakkının da anlamı kalmamakta. Zaten  yargı süreci devam ederken bir çok şirket bir yandan yarım kalan inşaatı, bir yandan eksik evrak işlemlerini yani yasal gerekliliklerini tamamlıyor.

Hukuksal Boyut içinde yasal çerçevede bir parantez açarak Orman ve Su İşleri Bakanlığı’ndan gelen cevaba yeniden bakmakta fayda var. Bakanlık 4 ay sonra gönderdiği HES’lere ilişkin soru önergesi cevabında yaptığı açıklamalarla ÇED’lerin verdiği formalite hissini bir kez daha bizlere yansıtmıştır. Örneğin gelen açıklamada şu ifade dikkat çekicidir: “İlgili kurumlar projelerin sağlıklı bir şekilde inşa edilmesi ve işletilebilmesi için gerekli tüm tedbirleri almakta, fakat yanlı kişi ve kuruluşların etkileriyle, vatandaşın yanlış yönlendirilmesi sonucu mahkemeler de etki altında kalabilmektedir.” Bu ifade göstermektedir ki, Bakanlık HES karşıtı eylemlerin neden bir toplumsal tepki olarak doğduğunu anlamak ve sorgulamaktan uzaktır. Eylemcileri provoke edilmiş insanlara indirgeyerek, “tüm tedbirler alınıyor” vurdumduymazlığı sergileyerek, hükümetin protestolara ve eleştirilere karşı verdiği genel suçlayıcı tavrını yansıtmaktadır.

Önergedeki sorularla kaygılar net bir şekilde dile getirilmekteyken, son derece bilimsel yaklaşılması gereken bir konuya Bakanlığın özensiz yaklaşımı daha büyük bir kaygı yaratmıştır. Özellikle şu konunun altını çizerek, bakış açısını ve zihniyeti daha iyi anlayabiliriz: Erzurum Bağbaşı flora ve fauna açısından çok önemli bir ayrıcalığa sahiptir. Bu durumla ilgili bilimsel bir araştırma yapılıp yapılmadığı Bakanlığa sorulmuştur. Ayrıca HES projesinin bölgedeki organik tarımı ne şekilde etkileyeceği hakkındaki sorular ve endişeler iletilmiştir. Oysa verilen cevap, bu konuda Bakanlığın bu konuya nasıl yaklaştığının özet bir göstergesidir.  Yapılan eylemlerden sonra kamuoyunda yansıyan haberler sayesinde görünürlüğü artan Bağbaşı için Bakanlık şöyle demiştir; “Bağbaşı köyündeki mesele, olumsuz etkilerden ziyade halkın yanlış yönlendirilmesinden kaynaklanmaktadır. Doğru bilgilendirmelerle halkın tepkisi ilk günlere nazaran en aza indirilmiştir.” Öyle görülüyor ki, Bakanlığın yalnızca Tortum değil, Türkiye’nin bütün su havzalarındaki HES’ler konusunda, bölgenin tarım, turizm ve sosyolojik özellikler dikkate alınmadan özensiz bir yaklaşımla çalışmalarını yürütüyor.

Sosyal Boyut

İlk olarak, HES projelerinin inşaatı sırasında ekosistemin bozulması sebebiyle, yöre halkının tarım ve hayvancılığa dayalı geçim kaynaklarını kaybettiğini ortaya koymak gerekiyor. Bu durum zorunlu bir göçü kaçınılmaz kılıyor. İnsanların en büyük gereksinimi olan sığınma, konut sahibi olma, yaşam ortamı, kazanç ve gelir sağlama hakları ellerinden alınıyor.

Doğayı bir siyasi rant kaynağına dönüştüren bu zihniyet, Türkiye’de yeni bir sermaye birikim sürecinin karşılığıdır. Tarım ve sanayi üretiminden çıkmış ülkelerin, doğal kaynaklara el koyarak, ticari bir meta haline getirerek kapitalizmin kendini yeniden üretmesine tanık oluyoruz. Bu noktada Türkiye, suyunu, ormanını devrettiği 50-100 yıllık  anlaşmalarla kendini bu iştahlı piyasaya sunuyor. Geçim kaynakları tükenen köylü için göçten başka seçenek bırakmayan devlet sürekli yeni gelecek problemi tohumları ekiyor.

1939 yılında çıkarılan ve sadece savaş hallerinde kullanılan Acil Kamulaştırma Yasası uygulanarak, SİT alanlarını keyfi belirleme ve devlet eliyle özelleştirme düzenlemeleriyle, devletin denetleme ve koruma görevinden giderek uzaklaşması bir yana; sürdürülebilirlik göz ardı ediliyor. Sivil toplum örgütlerinin rolü artırılması gerekirken, azaltılıyor, engelleniyor, hatta iş yasadışı ilan edilmesine kadar varıyor.

Bu zihniyet içerisinde, halkı ikna etmek için iktidar bahaneler üretiyor. Bu bahaneler, Doğu ve Güneydoğu bölgelerinde HES projelerinin terörle mücadele aracı olarak gösterilmesine kadar çeşitlendirilebilir. Projelerin yapıldığı işsizliğin yoğun olduğu bölgelerde bir iş kapısı olarak vaadediliyor. Ancak iş kapısı yaratmıyor, proje kendi işgücünü istihdam ediyor, bölge halkı yine göç etmek zorunda kalıyor.

SONUÇ

Türkiye’de HES sorunu bir enerji meselesi değildir. ‘Ampul bulamazsanız, tezek yakarsınız’ anlayışıyla yürütülecek bir süreç hiç değildir. HES’ler tam kapasite çalıştığında enerji ihtiyacının yüzde 5’ini bile karşılamadığı uzmanlarca dile getirilmektedir. Ancak şu noktaya da dikkat etmek ihtiyacı vardır; Nükleer karşıtı bir söylem için suyu yenilenebilir enerji olarak göstermek hatalı bir tutum olacaktır

HES’lerle ilgili Türkiye bütüncül bir problemle karşı karşıyadır.  Bu bütüncül problem disiplinler arası bir dayanışmayı ve birlikteliği gerektirmektedir. Hukuken, siyaseten ve bilimsel olarak aynı potada güçlerin birleşeceği bir mücadele ekseni oluşturmak aciliyeti vardır. Aynı zamanda, HES karşıtı mücadele, iklim değişikliği pazarında  söz ve karar sahibi olacak biçimde politikalar üretmelidir. Bu nedenle enerji piyasasında yeni alternatifler ve yeni söylemler üretmek parti içinde siyasi bir görev olarak bizleri beklemektedir.

 

Yararlanılan Kaynaklar:

-HES Hidroelektrik Santralleri, Ekosisteme Etkileri ve Dava Tipleri, Panel Notları, İstanbul Barosu Yayınları, Aralık 2011

(1) HES projelerine ilişkin soru önergesi hakkında Orman ve Su İşleri Bakanlığı’nın cevabı

(2)İklim Değişikliği ve Kyoto Protokolü Sonrası Süreçte Karbon Piyasaları”,Barbaros Gönençgil

(3)“Yıkıcı Yatırımları HES Projeleri Finanse Ediyor” Fevzi Özlüer, Kollektif Ekososyalist Dergi,  Nisan -  Mayıs 2011, Sayı 9.

(4)Avukat Mehmet Horuş, Bağbaşı Hes projesi davası Danıştay beyanı

 

 

1 comment

  1. Pingback: Tortum’da direniş sürüyor »

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>